Jan Kuipers werkt als GZ psycholoog bij Kobalt, een adviesbureau in Drenthe voor onderwijs en jeugd. Jan adviseert scholen (leerkrachten en teams) en ouders bij het omgaan met vraagstukken rondom kinderen zoals leerproblemen en gedragsproblemen. Tevens geeft hij workshops en trainingen. Sinds enkele jaren heeft hij de oplossingsgerichte manier van adviseren en begeleiden ontdekt. Deze benadering bleek zeer goed bij hem te passen. Hij is er enthousiast mee aan de gang gegaan en heeft er ook binnen zijn organisatie Kobalt veel adviseurs voor weten te enthousiasmeren. Gwenda en ik hebben Jan vanuit NOAM een tijd lang van dichtbij meegemaakt en ik ben onder de indruk van de voortvarendheid waarmee hij werkt. Daarom vind ik het leuk dat hij instemde met mijn verzoek om een interview.

Coert: Hallo Jan, ik zou graag beginnen met een vraag over jouw werk als adviseur: over wat voor soort vragen adviseer je leerkrachten en ouders? Kun je eens wat kenmerkende voorbeelden geven?

Jan: De vragen die vaak gesteld worden hebben te maken met hoe om te gaan met kinderen met gedragsproblemen. Hoe ga je ermee om in de klassensituatie en hoe kun je als ouders daarbij een rol spelen om problemen te voorkomen? Een situatie die concreet speelde, is die van een jongen die geen rekening hield met andere kinderen en volledig zijn eigen gang ging. Dit is voor een leerkracht een lastig probleem. Veelal gaan de gesprekken dan over hoe kunnen we zoeken naar een situatie waarin er bij het kind wel kleine succesjes kunnen worden gevonden. We willen die dingen doen waardoor het kind kan groeien en meer zelfvertrouwen krijgt dan moet je wel zoeken naar een basis. Dit zoeken met de leerkracht is een mentaal proces waar er geprobeerd wordt te zoeken naar compenserende factoren die bij het kind aanwezig zijn.

Coert: Uit je antwoord blijkt al dat je gebruik maakt van oplossingsgerichte technieken. Wanneer en hoe ben je in aanraking gekomen met de oplossingsgerichte aanpak?

Jan: Ik ben voor het eerst in aanraking gekomen met de oplossingsgerichte aanpak, tenminste als officiële term, tijdens het NIP congres in 2004. Ik had er wel al eens wat over gelezen maar ik heb toen de workshop van Arnoud Huibers gevolgd.

Coert: Wat was het in de aanpak dat je deed besluiten om je er verder in te verdiepen?

Jan: Het was de herkenning van datgene waar ik al mee bezig was, hoe gek dat ook mag klinken. Bij de aanpak die ik al enige tijd bij onze organisatie Kobalt propageer, ga ik uit van datgene wat er al is. En juist dàt, namelijk dat wat al werkt en er al is, sprak me aan. Het is één van de uitspraken van Steve de Shazer en Insoo Kim Berg die enorm bij me binnen kwam. Eigenlijk zo vanzelfsprekend....maar toch heel bijzonder. Het gaat over herkenning en erkenning van datgene wat je doet zonder dat je er misschien bewust van bent. Juist door de ogenschijnlijke eenvoud van de oplossingsgerichte aanpak werd ik getriggerd. Ik heb ondervonden dat de aanpak erg simpel lijkt maar zoals Insoo zegt `not easy` is.

Coert: Welke uitspraak van Steve en Insoo sprak je zo aan?

Jan: De uitspraak: “Als het niet kapot is repareer het dan niet”. Dus zoek min of meer naar wat er al is of wat er nog wel is. Dat komt dus neer op het zoeken naar waar iemand zich nu bevindt en wat wel lukt. Eigenlijk is het die uitspraak die je ook gemakkelijk kunt visualiseren. En dat is het tweede wat in de oplossingsgerichte aanpak zo mooi is, namelijk dat iemand op een schaal van 1/10 aan kan geven waar hij of zij zit. De schaalmethodiek is een zeer bruikbare manier die bijna laagdrempelig is en zeer respectvol. Het respect hebben voor, is eigenlijk de hoofdpeiler waar alles om draait uiteindelijk. In het contact is de situatie van dat moment van de ander uitgangspunt voor vervolg. Aangezien de schaalvraag niet een groot beroep doet op taalvaardigheden en de persoon zich zelf kan positioneren biedt dit mooie kansen. Ook kinderen kunnen precies aangeven waar ze zich bevinden. Tja, eigenlijk is het het verband van de ogenschijnlijk vanzelfsprekende zaken waar we als professional te gemakkelijk langs dreigen te lopen. We kunnen door het stellen van vragen en het geven van herkenning en erkenning aan de ander bereiken dat we in het contact zover komen dat de ander ons het mandaat geeft om verder te gaan. In feite help je de ander om zelfsturing te bereiken. Als de ander weer gevoel en grip op zijn of haar sturingsmogelijkheden krijgt dan leidt dat tot competentieverhoging en leidt dat ook tot successen hoe klein dan ook. Zicht krijgen op verborgen mogelijkheden geeft drive.

Coert: Wat heb je gedaan om jezelf te bekwamen in de oplossingsgerichte aanpak?

Jan: Tja ... ik heb veel gelezen en de workshop bij Insoo Kim Berg gevolgd. Tevens heb ik de NOAM training bij jou en Gwenda gevolgd. Toen ik ermee bezig was vroegen ook collega’s mij of we het in-company konden doen. Ik ben alles wat ik heb gelezen en waar ik mee geoefend had in de training in de praktijk gaan toepassen. Al struikelend kom je verder. Als je ook zegt dat je iets probeert en ook laat merken in je houding dat je mensen serieus neemt en respecteert dan kom je verder. Tijdens het congres To teach is to learn twice in maart dit jaar in Hoofddorp dat door jou en Insoo en Arnoud was georganiseerd, heb ik ook heel veel gesproken met collega’s en deelnemers en hebben we ervaringen uitgewisseld. Ik denk dat een open houding er toe doet. Het congres heeft geleid tot nieuwe contacten en die ik ook zeer waardeer. Ik ga met een collega in september weer naar de EBTA conferentie in Krakau.

Coert: Inmiddels ben jij dus al goed thuis in het oplossingsgerichte model. Wat zie jij als de kern van het model?

Voor mij is het een grondhouding en filosofie hoe je ontwikkelingsstappen kunt zetten. Door in het intermenselijke contact zo goed mogelijk de ruimte te benutten die er in de communicatie kan bestaan kunnen beiden een ontwikkelingstraject ingaan dat tot competentievergroting leidt. Oplossingsgerichte interventies moet je niet zien als een techniek of methodiek alleen. Als persoon moet het in het gunstigste geval deel uitmaken van jezelf. De denkwijze die is ontwikkeld, biedt denk ik een uitstekend raamwerk om te zien waar er nog kansen liggen. Nog steeds verwonder ik mij over de effecten en de impact die de ogenschijnlijk gemakkelijk ogende vragen kunnen hebben. Eigenlijk ben je als professional opgeleid om een rol te spelen bij het mede oplossen van ingewikkelde vraagstukken en werd je in het verleden ook wel zo benaderd. Toch heb ik me in het begin van mijn loopbaan eigenlijk altijd al opgesteld als degene die wel mee wil kijken en geprobeerd er samen uit te komen. Het spreekt me daarom ook zo aan... en ik herken heel veel in de uitspraak: het gaat erom om een expert te worden in het stellen van vragen aan de ander waardoor de ander zich competenter kan gaan voelen. Als het ons als experts in het stellen van vragen mag lukken om de ander weer zijn of haar eigen kracht te laten ontdekken dan denk ik....... daar doe ik het voor.... dan is er vaak bij de ander sprake van een mentale kanteling en het hervinden van een balans of kracht die het mogelijk maakt om vervolgstappen te zetten. Van zeer groot belang is het in de tijd zijn en de timing!!

Coert: Daarover gesproken, Jan, je hebt het regelmatig over het belang van timing en maakt dan ook wel eens de vergelijking met muziek. Wil je daar iets over vertellen?

In de muziek wordt vooral het moment van emotie en raken en geraakt worden bepaald door de stiltes tussen de tonen. De timing, wanneer iets gespeeld wordt en juist ook wanneer het even stil is, maakt muziek tot een (be)leving waardoor het "binnen" komt. Het legato moment kan zooo mooi zijn. Ook in een gesprek is het aspect van op het juiste moment weten in te houden of nog even wachten met vragen of soms laten merken dat het tot je doordringt,... essentieel. Er is wat dat betreft een mooie parallel tussen een muziekcompositie en een gesprek . Een oplossingsgericht gesprek is dan een compositie die je alleen samen hebt kunnen maken. En weet... dat het geluid dat je samen teweeg brengt invloed heeft...en verder reikt dan we vooralsnog kunnen beseffen.... ook dan is wachten, uitstellen en timing een mooi gegeven....

Coert: Heb je misschien een leuk voorbeeld uit jouw eigen praktijk waarin je de oplossingsgerichte aanpak hebt gebruikt?

Jan: Er schiet me een voorbeeld te binnen van een oplossingsgericht gesprek met ouders die zich ergerden aan het trage gedrag van hun kind bij het aankleden na het sporten. De vader ging met zijn zoon naar de voetbaltraining. Na afloop bij het douchen was zijn zoon altijd de laatste. Groot probleem. Ik heb de vader de vraag gesteld hoe zou het eruit zien als het beter zou gaan,.. wat zou u dan zien... De vader zei vervolgens dat hij hem dan niet meer zou helpen met aankleden. Ik hem gevraagd hoe hij dat zou aanpakken. De vader zei “dan ga ik rustig op het bankje zitten en wachten”, waarop ik zei: “Wat heeft uw zoon nodig zodat het hem zal lukken?” De vader zei dat hij de stapel kleren klaar legt en de handdoek ...en hij meldde nog wat details.. Mijn volgende vraag was: “En hoe lukt u dat om te blijven zitten?”, waarop de vader zei: “Ik zal me proberen in te houden en wachten met het overnemen van… maar dat zal moeilijk zijn”. Vader bedacht een 6 tal zaken die hij zou ondernemen en ging vol goede moed naar huis. De volgende keer bij het tweede gesprek vroeg ik: “Wat ging er beter.....?” Eerst was er een stilte en met tranen in de ogen vertelde de vader vervolgens: “..... Het was erg moeilijk ... maar het is gelukt....”, waarop ik vroeg: “Hoe is het u gelukt...?” Hij antwoordde: “Alle blikken van de andere vaders die mij zagen zitten terwijl ik mijn zoon niet hielp... dat was het moeilijkste.... Maaarrrr.....”, en toen kwamen de waterlanders en brak de glimlach door ... “het is mijn zoon gelukt om zichzelf aan te kleden...en daar ben ik heel trots op.” De vader vertelde verder dat het moment van niets doen en de ruimte te geven aan zijn zoon... en de blikken van de andere vaders het moeilijkste was... Dit succesje bleek te leiden tot een grotere omwenteling in de gezinssituatie. Resultaat: opgeluchte ouders en een blije zoon. Wat bijzonder is, is dat ze mij bedankten .. maar zij verdienen zelf de volledige credits. Ze hadden de oplossing zelf bedacht en uitgevoerd.. Oplossingsgerichte interventies zijn kleine zinvolle, maar niet gemakkelijke interventies die er toe doen.

Coert: Je zegt dat de gebeurtenis tot grotere omwenteling in het gezin leidde?

Jan: Ook het op tijd aan tafel komen, de kamer opruimen, afspraken over hoe laat de zoon thuis zou komen... al die kleine zaken zijn met grote sprongen vooruit gegaan.. waardoor meer gevoelde successen er voor ouders en kind zijn. De ouders zijn erg opgelucht dat het hun zoon toch is gelukt. En ze vinden het erg fijn dat ze zelf ook door hun timing van de vragen en geduld meer invloed hadden op de gewenste situatie. Kortom, blije ouders en kind.

Coert: Klinkt goed... Zou je iets willen vertellen over hoe je oplossingsgericht werken bij kobalt? Waar staan jullie nu? Wat heeft vooral goed gewerkt bij het introduceren van de aanpak bij andere adviseurs?

Jan: Leuk. Ik heb via een soort inktvlekmethode het gedachtegoed onder de aandacht gebracht. Zo nu en dan eens een schaal vraag.... ik stel nooit meer waarom-vragen...alleen maar hoe vragen... en zo langzamerhand is een klein groepje van enthousiaste medewerkers waaronder ook management ontstaan, die zelf ook voorzichtig de vragen die ik in september heb gemaakt en op een A4tje heb gezet zijn gaan gebruiken. We stimuleren elkaar geweldig... we melden elkaar wat we hebben gelezen en welke successen we hebben ondervonden. En inmiddels is een `Skyteam`ontstaan van bevlogen collega’s die een projectplan hebben geschreven met elkaar waar we over drie jaar willen staan. We doen wat werkt ... en het schrijven van dat projectplan is ook aan de hand van de hoe vragen ontstaan. De schaalvragen hebben we gebruikt en ook vragen wat zullen anderen merken als het ons lukt.... Het leidt tot een flow van energie intern en.... tja, soms mag ik collega’s meenemen die graag willen zien hoe het werkt.. Het management staat er vierkant achter. Ook hebben we NOAM weer gevraagd om een training te geven en die was ook geslaagd... tevens wordt er straks een vervolgtraining aangeboden aan medewerkers die meer succes willen hebben in de acquisitie en dergelijke. Ook is het leuk om te merken dat collega-instellingen in het land willen leren van onze ervaringen ... prachtig toch om het gedachtegoed dat werkt, op deze manier onder de aandacht te mogen brengen. Voelt heel goed. Ik stel de samenwerking daarin met jou ook zeer op prijs.

Coert: Dat is wederzijds, Jan. Je gaat vanuit Kobalt volgend jaar zelf een congres organiseren rondom oplossingsgericht werken in het onderwijs! Wil je daar alvast iets over vertellen?

Jan: Ja graag. Op 23 maart 2007 organiseren we een congres Solution Focused Education ....in Havelte... Het zal een dag worden waar we graag willen dat mensen vleugels krijgen als ze er vandaan komen. We zitten te denken om als titel voor het congres te gebruiken Wings of Education. We willen dit congres graag in het licht zien van onderwijs en jeugd. Ik ben heel erg blij dat Insoo Kim Berg toe heeft gezegd te komen en natuurlijk ook jij. Ook heel erg blij ben ik dat Arnoud Huibers zal komen. Ik hoop dat deze dag voor iedereen die meer wil weten van de mogelijkheden van oplossingsgericht werken voor en in het onderwijs een succes wordt. Wij van Kobalt zullen er alles aan doen om de voorwaarden daarvoor zo gunstig mogelijk te maken. We zijn ook nog bezig met andere workshopleiders uit te nodigen voor het middaggedeelte. We hebben er zin in.

Coert: Hartelijk bedankt voor dit interview en veel succes met al je activiteiten.

 http://solutionfocusedchange.blogspot.com