The basis of all cooperative activity is integrated diversity.
- Mary Parker Follett (1924)

De gekte van groepen

Veel mensen wantrouwen gedrag en beslissingen van mensen in groepsverband. Gek is dat eigenlijk niet; kijk maar eens hoe een horde voetbalsupporters zich kan gedragen! Vooral in groepsverband slaan bij mensen soms alle stoppen door. Op grotere schaal kun je denken aan de collectieve waanzin van mensen in het Duitsland van voor en in de tweede wereldoorlog. Collectieve gekte is al lang bekend. In 1841 schreef de Schot Charles Mackay hier al een boek over: Extraordinary Popular Delusions and the Madness of Crowds. Van recentere datum is de theorie van Irving Janis over groepsdenken. Janis beschreef hoe teams vaak sterk verlangen naar unanimiteit waardoor een sterke druk ontstaat op individuele leden om zich te conformeren. De kwaliteit van beslissingen lijdt hier sterk onder doordat individuele teamleden steeds minder geneigd zijn om hun eigen kennis en inzichten gebaseerd op hun eigen ervaringen in te brengen. In plaats daarvan komt het napraten en nadoen van de andere teamleden centraal te staan. Dit kan leiden tot desastreuze beslissingen.  

Overmatig vertrouwen in individuele beslissers

Vaak wordt gedacht dat een goede remedie tegen de gekte van groepen is om uitzonderlijke individuen veel macht te geven. Mensen die merken dat zij complexe problemen niet volledig kunnen doorgronden, geloven vaak graag dat er andere mensen zijn, intelligenter, geleerder en sterker dan zijzelf die alle antwoorden wèl bezitten. Graag leggen velen hun lot in handen van ‘verlossers’, mensen die de antwoorden lijken en/of pretenderen te hebben. Maar is dit verstandig? Nee! Geïnspireerde leiders kunnen natuurlijk heel belangrijk zijn voor organisaties. Maar het aantal voorbeelden van grote leiders die organisaties een verkeerde kant op hebben geleid is groot. Ook experts moeten niet teveel macht krijgen. Expertise kan natuurlijk een nuttige toevoeging zijn aan de al aanwezige kennis in een organisatie maar de waarde van experts wordt vaak overschat. Een aanwijzing daarvoor kan worden gevonden in het gegeven dat binnen veel vakgebieden experts het vaak over centrale aspecten van hun vakgebied al niet met elkaar eens zijn, laat staan over de details.

Intelligente groepen

Het boek The Wisdom of Crowds (2004) van James Surowiecki gaat over deze thematiek. De auteur bestrijdt dat groepsoordelen slechts tot ellende kunnen leiden en dat problemen beter door uitzonderlijke individuen kunnen worden opgelost. Hij stelt dat het potentieel van groepen wordt onderschat en de waarde van expertise overschat:  

“Hoe meer macht je een enkel individu geeft in situaties van complexiteit en onzekerheid hoe groter de kans is dat slechte beslissingen zullen worden genomen.”

Onder de juiste omstandigheden kunnen groepen bijzonder intelligent gedrag vertonen; meestal intelligenter dan zelfs de meest intelligente individuen. Onder die omstandigheden zijn groepen beter in staat om problemen op te lossen, om voorspellingen te doen, om situaties accuraat te beoordelen en om wijze beslissingen te nemen.

Condities voor intelligente groepsbeslissingen

De juiste omstandigheden voor collectieve wijsheid zijn:

1.      Diversiteit: als argumenten, gezichtspunten en meningen niet van elkaar verschillen, voegt de ene mening niets toe aan de andere. Diversiteit maakt dat meerdere perspectieven en een grotere hoeveelheid relevante informatie kunnen worden betrokken in het oplossen van het probleem.

2.      Onafhankelijkheid: wanneer individuele groepsleden zich laten leiden door argumenten, informatie, ervaringen en meningen van anderen dan gaat dit ten koste van de diversiteit en wordt de kans op groepsdenken en groepsdwalingen groter.

3.      Decentralisatie: de kans dat collectieve wijsheid tot stand komt is het grootst als individuen de kans krijgen om hun eigen informatie en ervaringen in te brengen. Surowiecki noemt dit ‘locale ervaring’.

4.      Aggregatie: een mechanisme en een proces om te komen tot een integratie van de verschillende gezichtspunten en meningen. Bij de inrichting van het proces is het heel belangrijk om teveel beïnvloeding over en weer te voorkomen zodat er niet alsnog een sterke druk tot conformeren ontstaat die zorgt voor het wegfilteren van afwijkende informatie.

Een intelligente groep vraagt dus niet van haar leden om zich te conformeren aan de dominante zienswijze. In plaats daarvan wordt een mechanisme gecreëerd dat veel wegheeft van een democratie en een markt. Individuele leden krijgen gelegenheid om hun eigen informatie en meningen in te brengen zonder dat er een sterke druk op hen wordt uitgeoefend om dingen anders te gaan zien. De onafhankelijkheid wordt nadrukkelijk beschermd. Zo worden locale ervaringen collectief nuttig gemaakt.

Enkele tips ter verbetering van het besluitvormingsproces

De ideeën in het boek The Wisdom of Crowds zijn goed te vertalen naar tips voor het verbeteren van de besluitvorming in organisaties. Hier zijn enkele tips:

1. Zorg ervoor dat in het besluitvormingsproces mensen betrokken worden die verschillende posities, achtergronden, ervaringen en opvattingen hebben zodat er een rijkdom aan perspectieven kan worden ingebracht.

2. Betrek een behoorlijk aantal mensen bij het besluitvormingsproces. Hoe meer mensen kunnen deelnemen hoe groter de kans is dat er veel verschillende relevante gezichtspunten worden ingebracht.

3. Zorg ervoor dat iedere deelnemer aan het besluitvormingsproces zich zeer goed heeft kunnen voorbereiden op de te nemen beslissingen.

4. Voorkom lange discussies; begin al vroeg tijdens het besluitvormingsproces om meningen en informatie te inventariseren. Zo kan een sterke conformiteitsdruk worden voorkomen.

5. Inventariseer oordelen en meningen simultaan. Een zeer handig hulpmiddel hierbij kan een elektronisch vergadersysteem zijn waarbij iedere deelnemer aan het besluitvormingsproces simultaan en desgewenst anoniem kan reageren op vragen en stellingen. Mensen die werken met een dergelijk elektronisch vergadersysteem zijn vaak erg tevreden zowel over het besluitvormingsproces als de resultaten ervan.

Literatuur

• Janis, I. (1972). Victims of groupthink. Boston: Houghton Mifflin.

• Mackay, C. (1841). Extraordinary Popular Delusions and the Madness of Crowds. Wordsworth Reference. 

• Parker Follett, M. (1924). Creative Experience.

• Surowiecki, J. (2004). The Wisdom of Crowds. Doubleday. 

Coert Visser (coert.visser@planet.nl) is een coach, consultant en trainer die werkt met de positieve veranderaanpak oplossingsgericht werken. Deze aanpak richt zich er eenvoudigweg op om individuen, teams en organisaties te helpen om vooruitgang te boeken in de richting van hun eigen keuze. Coert heeft veel artikelen geschreven en enkele boeken, waaronder het boek Doen wat werkt, dat de GIDSprijs 2006 won. Ook interviewde hij baanbrekende denkers zoals Insoo Kim Berg, Jeffrey Pfeffer en David Maister. Meer informatie vindt u hier: Trainings- en adviesbureau Oplossinggericht Veranderen, website NOAM, website Solution-focused Change, website Oplossingsgerichtmanagement, http://solutionfocusedchange.blogspot.com

Dit artikel verscheen op managersonline.nl